|
|
|
|
|
 |
|
SKANDYNAWSKI MODEL PAŃSTWA OPIEKUŃCZEGO Dobrobyt w Finlandii budowany przez obywateli i państwo Pewnego dnia, w początku lat 90-tych, mój znajomy - długoletni pracownik ONZ - zauważył: "Wiesz, Hilkka, lepiej nie mów za dużo o tym państwie opiekuńczym. To luksus dla najbogatszych, biedne kraje nie mają co o tym marzyć." Ta uwaga bardzo mnie zdenerwowała. Czułam, że to nieprawda, ale nie miałam argumentów. Teraz już je mam. Wspomniana wyżej uwaga spowodowała, iż zaczęłam studiować historię pojawienia się dobrobytu w Finlandii i innych państwach skandynawskich. Kraje te leżą na dalekiej północy, w surowym klimacie, gdzie natura nie pozwala na więcej niż jeden plon w roku. Co więcej, kraje skandynawskie nigdy nie miały kolonii, na których wiele bogatych państw zbudowało przez wieki swoją potęgę. Jednak, według statystyk ONZ, kraje skandynawskie należą do najbogatszych, a także najbardziej egalitarnych i demokratycznych na świecie. Powszechnie uważa się, że kraj najpierw musi stać się bogaty, a dopiero później może zapewnić dobre warunki socjalne i dobrobyt swoim obywatelom. Zaawansowanie krajów skandynawskich na drodze do budowania społeczeństwa opiekuńczego świadczy o czymś innym: ich dobrobyt jest zależny od budowaniu państwa opiekuńczego dla obywateli. Kraje te nie byłyby bogate bez zdrowych i aktywnych obywateli, a zarazem nie byłyby w stanie dostarczyć ludziom opieki zdrowotnej, edukacji i całego szeregu usług socjalnych bez odpowiedniego poziomu wzrostu gospodarczego. Oznacza to, że jedno potrzebuje drugiego. W tym artykule przyjrzymy się bliżej temu, jak kraj może wzmocnić swą gospodarkę poprzez budowanie społeczeństwa opiekuńczego.
1. Co to jest opiekuńczość (welfare)?
Rozumienie tego pojęcia różni się znacznie w zależności od kraju. Począwszy od totalitarnego "zabezpieczenia", praktykowanego kiedyś w krajach Środkowej i Wschodniej Europy aż do działalności charytatywnej w Stanach Zjednoczonych. Nawet w Europie państwo opiekuńcze w każdym kraju znaczy nieco coś innego.
Aby lepiej opisać różne interpretacje i realizacje państwa czy społeczeństwa opiekuńczego możemy podać trzy najpopularniejsze sposoby rozumienia tego terminu:
"Opieka społeczna" - pomoc dla osób będących w trudnej sytuacji życiowej, na przykład ubogich, niepełnosprawnych, będących uchodźcami itp. Tutaj "opieka społeczna" jest formą dobroczynności państwa, "łaską" często upokarzającą otrzymujących tę pomoc.
System dystrybucji bezpośredniej pomocy finansowej, świadczeń lub ulg w specjalnych przypadkach, takich jak: bezrobocie, choroba, macierzyństwo, starość itp. często uzależniony od sytuacji na rynku pracy lub rodzinnej (tzn. zakłada się, że albo osoba uprawniona albo jej współmałżonek są lub byli zatrudnieni).
Zabezpieczenie społeczne, świadczenia i usługi jako prawo przysługujące każdemu, kto mieszka na stałe w danym kraju.
Według Anneli Anttonen, fińskiego badacza (1994) dwa pierwsze punkty reprezentują rodzaj "opiekuńczości pluralistycznej", która jest "czymś zupełnie innym od modelu skandynawskiego", gdzie "usługi społeczne są prawami socjalnymi tak, że każdy obywatel jest do nich uprawniony, np. do przedszkola dla dzieci czy pomocy w domu". Kategoria c) reprezentuje skandynawskie państwo opiekuńcze.
Anttonen czyni wyraźną różnicę pomiędzy koncepcjami państwa usług socjalnych a państwa bezpieczeństwa socjalnego. System skandynawskiego państwa opiekuńczego składa się zarówno ze świadczeń, jak i z usług, które są traktowane jako usługi użyteczności publicznej i prawa socjalne, przysługujące każdemu, a nie upokarzająca pomoc dla garstki ubogich. W takim państwie ludzie mają potrójne obywatelstwo: polityczne, ekonomiczne i socjalne Dlatego też preferowaną nazwą dla tego systemu jest raczej społeczeństwo opiekuńcze, a nie państwo opiekuńcze.
Z punktu widzenia kobiet jest szczególnie ważne, że świadczenia i usługi socjalne są indywidualne, przynależne każdemu bez względu na płeć, stan cywilny, sytuację na rynku pracy, poziom dochodów, rasę czy narodowość. Tak więc kobiety mogą korzystać z prawa do świadczeń, np. emerytury, niezależnie od tego czy są zamężne czy nie. Także system podatkowy jest oddzielny, każdy płaci podatki tylko od swoich dochodów, niezależnie od dochodów partnera.
"Wszystkie te koncepcje (państwo opiekuńcze, społeczeństwo opiekuńcze, przyjazne kobietom) próbują uczynić widocznym świat kobiet w zachodnich państwach dobrobytu. Nie zajmują się za bardzo przepływem pieniędzy, raczej opłacaną i nieopłacaną pracą kobiet. Co więcej, zamiast analizy kompromisów między kapitałem a pracą, koncepcje te utorowały drogę do zajęcia się seksualnymi kontraktami i kompromisami."
"Socjalne i inne usługi są potrzebne, aby uczynić kobiety pełnoprawnymi i autonomicznymi obywatelami. Droga kobiet od prywatnego do publicznego, od bycia córkami i żonami do bycia pracownicami i obywatelkami biegła poprzez państwo socjalne. W krajach, gdzie nie istnieje żaden ustalony system socjalny, rola kobiet jest nadal bardziej tradycyjna. (ibid.)
Raija Julkunen (1992), czołowy fiński badacz państwa opiekuńczego, również widzi to jako szczególny wyraz perspektywy gender:" Społeczny system gender mówi nam w jaki sposób gender przenika struktury społeczne, znaczenia kulturowe i osobowości ludzi. Różnice narodowe znajdują wyraz w strukturach społecznych i ekonomicznych, jak również w modelach dobrobytu i zatrudnienia".
"W międzynarodowym zestawieniu, kraje skandynawskie jawią się jako przykład społecznego dobrobytu i równości między płciami", twierdzi Julkunen. "Wskaźniki świadczące o nierówności między płciami czy udziale kobiet w rynku pracy, edukacji czy polityce plasują kraje skandynawskie w światowej czołówce; w niektórych statystykach Finlandia ma najbardziej egalitarne społeczeństwo. W społeczeństwach skandynawskich kobiety są w niespotykanym gdzie indziej stopniu, włączone w "męski świat". Status kobiety i mężczyzn jako obywatela jest bardziej zbliżony do siebie niż w jakimkolwiek innym kraju".
Julkunen wskazał, że istotną sprawą jest również to, jaką rolę przypisujemy państwu. W krajach skandynawskich państwo jest mechanizmem dystrybuującym bogactwo, prawa i usługi. Jeżeli państwo nie wykonuje tych obowiązków, nie istnieje żaden inny mechanizm, który mógłby je przejąć. Sam rynek nigdy nie będzie działał na rzecz eliminacji nierówności i niesprawiedliwości społecznej, wręcz przeciwnie - działa w odwrotnym kierunku. Dlatego też utrzymanie państwa opiekuńczego jest bardzo trudne bez regulacji rynku.
Państwo opiekuńcze, tak jak ewoluowało w krajach skandynawskich, jest oparte na historii i dziedzictwie kulturowym tych państw i rozwijało się przez około sto lat. Podstawowymi zasadami, na których oparte jest skandynawskie państwo opiekuńcze są: demokracja, sprawiedliwość społeczna i równość, a także solidarność społeczna. Ponieważ te zasady są głęboko wpisane w świadomość ludzi, termin "społeczeństwo opiekuńcze" opisuje lepiej rzeczywistość niż "państwo opiekuńcze".
2. Pojawienie się public welfare
"Socjalizm poniósł porażkę - zatem jasne jest, że jedyną ideologią, która działa jest kapitalizm". Taki wniosek wyciągnęło wiele osób na początku lat 90-tych. Tak naprawdę socjalizm nie był alternatywą dla kapitalizmu, lecz reakcją na jego wypaczenia. Tak więc kapitalizm i socjalizm nie są alternatywą dla siebie, są raczej nierozerwalnie związane, jak bliźnięta syjamskie. Są to dwa sposoby bycia w kręgu kultury zachodniej, jak wskazał prof. Johan Galtung w końcu lat 70-tych. (Galtung, 1978).
Dlatego też można równie dobrze powiedzieć, że w krajach komunistycznych socjalizm realny zawiódł, ponieważ był wprowadzany jako ideologia "sama w sobie", a nie jako przeciwwaga dla kapitalizmu. Tak właśnie funkcjonał socjalizm w krajach skandynawskich; łagodził złe strony kapitalizmu. Kapitalizm był na tyle silny, aby stworzyć bogactwo, a socjalizm - partie lewicowe i związki zawodowe - były w stanie kontrolować kapitalizm i dać legitymizację rządowi do redystrybuowania bogactwa dla wspólnego dobra.
Ruch robotniczy był w krajach skandynawskich stosunkowo silny od początku XX wieku. Miało to także miejsce w Finlandii od czasu reformy konstytucyjnej w 1906 roku. Chociaż w tym czasie kraj był rolniczy, kampania na rzecz równości ... zmobilizowała także wiejski elektorat. Dało to impuls do rozwoju ruchu lewicowego i powstawania związków zawodowych w miarę postępowania industrializacji.
Ale najważniejszą "trzecią stroną" tego procesu były fińskie kobiety, działające w każdej partii odkąd, jako pierwsze na świecie, wywalczyły sobie pełne prawa polityczne w 1906 roku. Promocja równości, dobrobytu i demokracji oraz wysiłki w celu eliminacji nierówności i biedy były w centrum zainteresowania kobiet, bez względu na to, z którą partią były związane. (Pietila, 1995).
Cała ta wzajemnie regulująca się zależność między siłami rynkowymi a socjalizmem, połączona z etosem demokratycznym wyjaśnia dlaczego nie socjalizm czy kapitalizm, a specyficzny skandynawski model państwa opiekuńczego zaistniał w tych krajach.
W 1994 roku polski profesor Joachim Messner przedstawił bardzo interesujące porównanie pomiędzy systemami kapitalistycznym a socjalistycznym i pomiędzy skandynawskim a niemieckim państwem dobrobytu. Tego typu rozważania w celu znalezienia lepszego rozwiązania stały się popularne w byłych krajach komunistycznych .
"Tak dużo wolnego rynku jak to jest możliwe i tak dużo państwa jak to jest konieczne". Według analiz Messnera, środki publiczne dysponowane są inaczej w krajach skandynawskich niż, na przykład, w Niemczech, z powodu różnic w konstrukcji i sposobów działania systemów.
W systemie skandynawskim główny nacisk położony jest na dostarczanie raczej usług niż świadczeń pieniężnych. Stale rozwijający się sektor usług kreuje nowe miejsca pracy, wspomagając zatrudnienie i pośrednio konsumpcję. Większa część środków przeznaczonych na sferę społeczną wędruje w systemie, a nie jest przeznaczana bezpośrednio na konsumpcję w postaci świadczeń pieniężnych dla potrzebujących.
Jest kwestią zasadniczą, aby zdać sobie sprawę z tego, że środki zainwestowane w sferę społeczną są nie tylko wydatkami, lecz także inwestycją w zdrowe społeczeństwo, będące podstawą efektywnej i zrównoważonej gospodarki narodowej.
3. Pionierki - oddolny rozwój społeczny
Tak naprawdę to kobiety były tymi, które rozpoczęły pracę na rzecz podniesienia jakości życia fińskich rodzin dziesiątki lat wcześniej, zanim zaczęła się jakakolwiek polityka społeczna rządu. Mniej więcej sto lat temu większość fińskich rodzin żyła w biedzie i zacofaniu. W końcu XIX wieku grupa pełnych energii i patriotyzmu kobiet, dobrze wykształconych, pochodzących z klasy średniej zainicjowała ruch na rzecz "ucywilizowania gospodarstw domowych". Ich celem była praca na rzecz postępu ekonomicznego i kulturowego rodzin poprzez współpracę z kobietami z terenów wiejskich, gdzie żyła większa część społeczeństwa.
Kobiety te utworzyły w 1899 roku organizację "Marta", której altruistycznym celem było rozpoczęcie edukacji i szkoleń dla gospodyń domowych w całym kraju. Strategia działania była bardzo prosta - zmobilizować wykształcone kobiety (często nauczycielki) do "misjonarskiej" pracy, polegającej na podróżowaniu po kraju, odwiedzaniu domów, uczeniu kobiet, organizowaniu spotkań, seminariów i kursów. Na początku praca ta była ochotnicza, nauczycielki wykonywały ją podczas wakacji.
Szkolenia dostarczały bardzo praktycznej i pożytecznej wiedzy, na przykład mówiły o ważności czystości i higieny, pożywności pokarmów, opiece nad dziećmi, gotowaniu, zajmowaniu się domem, robótkach ręcznych, hodowli zwierząt,
Metody "Marty" okazały się bardzo efektywne w polepszaniu stanu zdrowia dzieci i rodzin na wsi. Nie wymagało to wielkich nakładów na wielki system socjalny, na który również wówczas nie byłoby pieniędzy. W miarę rozwoju umiejętności i wiedzy kobiet wiejskich, ich status w rodzinach i społecznościach oraz pewność siebie wzrastały. Celem była również pomoc kobietom w zdobyciu własnych źródeł utrzymania, ponieważ często mąż kontrolował całkowicie finanse i wiele kobiet nie miało możliwości dostania się do pieniędzy - poza kradzieżą.
W czasach budzenia się świadomości narodowej i początkach niezależności politycznej, jednym z celów Marty - razem z organizacjami sufrażystek - było także polityczne "przebudzenie" kobiet i przygotowanie ich do uczestnictwa w życiu publicznym. Po reformie konstytucyjnej z 1906 roku i podczas przygotowań do pierwszych wyborów w 1907, kiedy kobiety miały zarówno czynne, jak i bierne prawa wyborcze, szkolenie kobiet w zakresie korzystania ze swoich praw było bardzo potrzebne.
Skutkiem tego było, iż w pierwszych współczesnych wyborach parlamentarnych w 1907 roku, 19 kobiet zostało wybranych do 200-osobowego Parlamentu. Wiele z tych kobiet wspierało spontanicznie wszystkie wysiłki na rzecz poprawy warunków życia kobiet, dzieci i rodzin. Dlatego od 1907 roku Marta zaczęła być częściowo finansowana przez państwo.
Wkrótce też wolontariuszki stały się profesjonalnymi pracownicami, choć ich pensje były bardzo niskie; czasem otrzymywały jedynie zwrot kosztów podróży. Jednak etos, motywacja i oddanie członkiń Marty były tak duże, że wielu profesjonalistów zgadzało się z nimi współpracować, nawet na bardzo skromnych warunkach.
Lokalne kluby Marty szybko powstawały w całym kraju, a w 1925 roku połączyły się tworząc Unię Mart - centrum koordynujące pracę jednostek lokalnych. Regionalne organizacje zatrudniały pracowników na swój region. Wieczorne kluby, kursy, targi, konkursy i wiele innych imprez, na których kobiety mogły zdobywać i prezentować swoje umiejętności, stały się bardzo popularne. Marta zdobyła prestiż i popularność, a uczestnictwo w jej pracach było zarówno powinnością, jak i przyjemnością wielu kobiet (Haltia, 1949).
We wczesnych latach 20-tych Marta liczyła ponad 30 000 członkiń i ponad 200 pracowników, działających na terenie całego kraju. Przez lata, organizacja miała swoje wzloty i upadki - szczyt popularności to lata 60-te z prawie 100 tysiącami członkiń, ostatnie dane mówią o 55 tysiącach w roku 1997.
Ostatnio Marta zdaje się przeżywać renesans wraz z przystępowaniem do organizacji młodych kobiet ze środowisk akademickich. Marta cały czas podejmuje nowe zadania, dostosowując je do zmieniających się potrzeb, cały czas jest więc silna i potrzebna. W ostatnich latach Marta zaczęła dzielić się umiejętnościami i doświadczeniem z koleżankami z Kenii (1980-90), Zambii (1989-94), Zimbabwe (1991-98) i ostatnio z Burkina Faso.
Skuteczność i dobroczynny wpływ poszerzania wiedzy na temat ekonomiki gospodarstwa domowego był oczywisty. Dlatego też wiele organizacji kobiecych, zarówno społecznych, jak i politycznych, również włączyły pracę w gospodarstwie domowym do obszaru swoich zainteresowań. W latach 30-tych nawet władze lokalne zaczęły wprowadzać różne usługi związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. W latach 1940 -60 liczba osób zatrudnionych w tego typu usługach przewyższała nawet liczbę członkiń Mary. Ekonomika gospodarstwa domowego została także włączona do programu szkół publicznych w 1941 i do tej pory się tam znajduje.
Profesor Visa Heinonen twierdzi, że w latach 20-tych i 30-tych praca organizacji kobiecych "zastępowała nieistniejącą politykę społeczną państwa" (Heinonen, 1998). Ta praca stworzyła podstawy do zbudowania później społeczeństwa opiekuńczego. Rezultaty pracy kobiet to, na przykład zmniejszenie liczby urodzeń i spadek śmiertelności noworodków z 11% w latach 1911-20 do 6% w 1941-50. Średnia długość życia wzrosła z 50 lat dla mężczyzn i 55 dla kobiet w latach 1921-30 do 59 dla mężczyzn i 66 dla kobiet w latach 1946-50, wskazując na znaczną poprawę stanu zdrowia społeczeństwa (Sysiharju, 1995).
Postęp społeczny w Finlandii w pierwszych dekadach XX wieku dowodzi, że budowanie podstaw dobrobytu jest możliwe prostymi sposobami, bez wielkich publicznych inwestycji. Wzmocnienie się kobiet, zwiększenie ich umiejętności, wiedzy i kompetencji jest drogą do zmniejszania się ubóstwa. Jest to oddolna polityka społeczna, tworzenie zrównoważonego i pewnego dobrobytu dla całego narodu.
Jak mówi stare przysłowie: "Gdy edukujemy mężczyznę, edukujemy jedną osobę; gdy edukujesz kobietę, edukujesz cały naród".
4. Finlandia była biedna - potrzeba opiekuńczości
W latach 40-tych i 50-tych Finlandii nie można było w żadnym razie nazwać bogatym krajem. Przeszła ona dwie niszczące wojny w latach 1939-44, straciła 15% swojego terytorium, a cała Finlandia północna została wyniszczona. Około pół miliona ludzi (13% 3.6 milionowego narodu) z utraconych terenów zostało przesiedlonych w głąb kraju. Odbudowa kraju była ogromnym wysiłkiem. Co więcej, z powodów politycznych, nie przyjęto pomocy amerykańskiej, związanej z planem Marshalla (Jutikkala, Pirinen, 1973).
Jednak sprawą najważniejszą były nie tyle bezpośrednie skutki wojny, lecz raczej zacofanie i bieda. Informacje najlepiej opisujące ówczesną ciężką sytuację na prowincji można znaleźć w raportach przedstawicieli UNICEFu, który dostarczył Finlandii po wojnie znacznej pomocy (Osman, 1991). Finlandia otrzymywała od UNICEFu pomoc w różnej formie do roku 1954 i wsparcie finansowe przez Bank Światowy do połowy lat 60-tych. Ówczesna Finlandia była wciąż bardziej biorcą niż partnerem w międzynarodowej sieci współpracy.
W tych okolicznościach zostały podjęte pierwsze kroki w kierunku tworzenia państwa opiekuńczego. Chociaż wartości i zasady leżące u jego podstaw miały długą tradycję, świadomy, polityczny proces w tym kierunku rozpoczął się dopiero po II wojnie światowej. Podstawy teoretyczne i konkretne plany polityki społecznej zostały nakreślone we wczesnych latach 60-tych przez profesorów Heikki Waris i Pekka Kuusi (Kuusi, 1961).
Dla Warisa i Kuusi było jasne, że konsekwentna polityka społeczna jest niezbędna do utrzymania, a następnie zwiększenia wzrostu gospodarczego i do sprawiedliwej dystrybucji korzyści z niego płynących. Poprawa warunków życia ludzi była postrzegana jako środek do utrzymania stabilnego wzrostu gospodarczego i dobrobytu całego narodu. Zdano sobie sprawę, że cele te są od siebie zależne - stabilny wzrost gospodarczy nie jest możliwy bez zdrowych i wykształconych ludzi, a postęp i dobrobyt społeczny nie są możliwe bez wzrostu gospodarczego.
5. Społeczeństwo opiekuńcze - sposób fiński
W tej pracy próbuję scharakteryzować politykę fińskiego państwa opiekuńczego. Fiński przypadek dobrze pasuje do obrazu przedstawionego przez szwedzkiego badacza Assara Lindbecka, który widzi skandynawskie społeczeństwo opiekuńcze jako najefektywniejszy sposób tworzenia bezpieczeństwa socjalnego i równości, a także organizowania opieki. Uważa on fakt, że ludzie mają opiekę "od kolebki po grób" za jeden z triumfów zachodniej cywilizacji. Zasiłki i usługi
Jak powiedziano wyżej, skandynawski system opieki składa się zarówno z zasiłków, jak i usług, traktowanych jako prawa przynależne każdemu człowiekowi, mieszkającemu na stałe w tych krajach. Na przykład w Finlandii każdy jest uprawniony do takich świadczeń jak:
płaca minimalna lub podstawowy zasiłek dla bezrobotnych
różnego typu zasiłki na dzieci poniżej 17 roku życia
płatny urlop rodzicielski (44 tygodnie), później bezpłatny urlop do 3 roku życia dziecka, z gwarancją powrotu do pracy
podstawowa emerytura i minimalny dochód osobisty (od 1985)
Każdemu człowiekowi przysługują również takie prawa jak:
bezpłatna edukacja, włącznie z poziomem uniwersyteckim; bezpłatne posiłki w szkołach podstawowych (od 1943);
wysoko subsydiowane szpitale i system opieki ambulatoryjnej;
bezpłatna opieka nad matką i dzieckiem dla wszystkich matek (od 1944);
przedszkola dla wszystkich dzieci poniżej wieku szkolnego (od 1996);
różne formy wysoko subsydiowanej opieki dla osób starszych.
Jak zostało już powiedziane, nie jest to wyczerpująca lista, jednak daje ona wyobrażenie o podstawowych uprawnieniach i świadczeniach dostępnych dla każdego. Dodatkowo istnieje dużo innych typów zasiłków, usług, form pomocy i ulg.
Z punktu widzenia ludzi, taki system opieki daje im zabezpieczenie społeczne na całe życie. Ubezpieczenie gwarantuje ludziom, że cokolwiek się stanie, ich dzieci nie stracą prawa do nauki, ich rodziny nie będą pozostawione na łasce krewnych lub organizacji charytatywnych, nikt nie zostanie sam w przypadku choroby, wypadku, bezrobocia czy bankructwa i każdy będzie miał zabezpieczenie na starość.
Można powiedzieć, że społeczeństwo opiekuńcze stwarza sieć bezpieczeństwa na wypadek każdej trudnej sytuacji. Dlatego jawne ubóstwo prawie tu nie istnieje. Rzadko się o tym myśli, chociaż ludzie zawsze kiedy tego potrzebują, korzystają ze swoich uprawnień. Teraz, wraz z wprowadzeniem polityki liberalnej, ludzie czują się coraz bardziej pozostawieni sami sobie. Trzeci rodzic
Jak zostało już wcześniej zaznaczone, jednym z podstawowych założeń fińskiej polityki społecznej było zrównanie standardu życiowego i siły nabywczej dochodów osób wychowujących i nie wychowujących dzieci, tj. osób lub par mających lub nie mających dzieci. Służy temu na przykład wysoko progresywny system podatkowy - osoby mające wysokie dochody pokrywają część kosztów opieki nad dziećmi i innych usług dla rodzin z dziećmi.
W praktyce, indywidualne uprawnienia socjalne - niezależne od stanu cywilnego czy sytuacji na rynku pracy - i dostęp do wyżej wymienionych usług są najważniejszymi środkami, dzięki którym kobiety mogą osiągnąć niezależność ekonomiczną pracując, a zarazem mieć rodzinę i dzieci bez większego dodatkowego obciążenia. Duża liczba świadczeń i usług oznacza, że państwo dzieli z rodzinami zarówno wydatki, jak i ciężar opieki nad dziećmi. Dlatego też możemy nazwać państwo trzecim rodzicem.
Najważniejszym czynnikiem umożliwiającym kobietom kontrolę nad swoim życiem jest liberalne ustawodawstwo dotyczące zdrowia reprodukcyjnego i usługi na rzecz planowania rodziny. Nowa ustawa aborcyjna zaczęła obowiązywać w Finlandii od 1970 roku; złagodziła ona warunki dokonywania aborcji i uprościła procedurę. Wraz z nowym prawem rozpowszechniła się edukacja na temat planowania rodziny. Wiedza na temat życia seksualnego znacznie się zwiększyła poprzez zwiększenie liczby poradni zdrowia seksualnego i wprowadzenie edukacji seksualnej w szkołach. Skutkiem tego liczba nielegalnych aborcji spadła prawie do zera, ciąże wśród nastolatek stały się rzadkością, a ogólna liczba aborcji spadła do jednej z najniższych w świecie.
Wszystkie te usługi i udogodnienia tworzą bazę, dzięki której kobieta naprawdę ma wybór i może korzystać ze swoich socjalnych, ekonomicznych i politycznych praw we wszystkich ich przejawach. Kobieta ma wybór czy chce mieć dzieci czy nie, w jakim momencie życia je mieć, a nawet może mieć tyle dzieci, ile chce.
Z punktu widzenia państwa i gospodarki narodowej tego rodzaju rozwiązania polityki społecznej pozwalają kobiecie wrócić na rynek pracy i brać udział w zwiększaniu wzrostu gospodarczego.
W związku z "feminizacją" społeczeństwa mówi się czasem o "feminizmie państwowym" czy "femokratach" (urzędnikach państwowych o feministycznych poglądach). Femokraci odpowiadają po prostu na oddolne ruchy i inicjatywy organizacji kobiecych i samych kobiet, a wtedy, powoli, dochodzi do zmian. Rola państwa
Jednak we wprowadzaniu równości i znoszeniu dysproporcji w krajach skandynawskich, zasady opiekuńczości idą znacznie dalej niż to wyżej opisano. Przez dziesiątki lat wyrównywanie szans pomiędzy ludźmi z różnych regionów i profesji było wprowadzane przez konkretne polityki makro-ekonomiczne. Spośród tych wprowadzonych w Finlandii możemy wymienić następujące: efektywna polityka regionalna, regulująca rozwój kraju jako całości, mająca na uwadze w miarę równomierne zaludnienie kraju i stworzenie osobom z różnych regionów jak najbardziej równych szans;
dobry system transportu publicznego, a więc drogi, koleje, dotowane bilety kolejowe, autobusy i ruch lotniczy, a co za tym idzie zmniejszająca się potrzeba używania prywatnych samochodów;
decentralizacja uniwersytetów - dziś jest dziesięć ośrodków akademickich w całym kraju;
publiczne szkoły podstawowe, średnie i szkolenia zawodowe, jednakowo dostępne na terenie całego kraju;
efektywny i wszechstronny system edukacji dla dorosłych;
świetnie zaopatrzone biblioteki publiczne;
wysoko dotowane teatry, przedsięwzięcia muzyczne i artystyczne, dostępne w każdym mieście.
Te cechy wskazują na fakt, iż ideały opiekuńczości i równości przenikają socjalną i polityczną matrycę w modelu skandynawskim oraz na to, że model ten jest czymś znacznie więcej niż tylko systemem bezpieczeństwa socjalnego. Co interesujące, kobiety stanowią przytłaczającą większość osób korzystających z wyżej wymienionych udogodnień edukacyjnych i kulturalnych, uczestniczą w zajęciach szkół wieczorowych i teatralnych. Mężczyźni natomiast są głównie zainteresowani sportem.
Nic zatem dziwnego, że w Skandynawii ludzie mają pozytywny obraz państwa, w przeciwieństwie do wielu innych miejsc na świecie, gdzie państwo jest uważane za niesprzyjające, a nawet wrogie. Jest to także częściowo spowodowane faktem, iż państwa skandynawskie mają stosunkowo małą liczbę mieszkańców. W tak małych krajach ludzie mogą odczuwać, ze ich wola jest rzeczywiście reprezentowana w decyzjach władz lokalnych. Znajduje to wyraz szczególnie w efektywnym systemie władzy lokalnej, gdzie władze okręgowe mają znaczny wpływ na decyzje na poziomie społeczności.
Jednak - jak pokażemy później - w ciągu ostatnich lat, pojawienie się liberalnych trendów globalistycznych, członkostwo Finlandii w Unii Europejskiej od 1995 roku i reguły narzucone przez Europejską Unię Ekonomiczno-monetarną szczególnie wpłynęły na wyżej przedstawione makro-polityki społeczeństw opiekuńczych. Skąd pieniądze?
W Finlandii we wczesnych latach 60-tych pojawił się szczególny konsensus, niepisana umowa społeczna pomiędzy kapitałem a pracą. Unia Pracodawców i Centrala Związków Zawodowych zgodziły się podejmować co roku negocjacje w sprawie płac i warunków zatrudnienia. Porozumienie, osiągnięte w wyniku tych negocjacji, było podstawą do ustalania relacji zatrudnienia dla wszystkich stron.
Obie strony - pracodawcy i pracownicy - czuły, że zyskają jeśli na rynku pracy będzie panował spokój, który umożliwi stabilny wzrost gospodarczy. W ten sposób strony uwiarygodniły nawzajem swoje cele i ustaliły jak będzie co roku dzielone ciastko. Konsensus został z radością powitany przez rząd, ponieważ zapewniał również stabilny wzrost dochodów państwa z podatków, więc były zapewnione podstawy do kontynuowania tworzenia dobrobytu. Prawdę mówiąc, system ten działał bardzo sprawnie przez dziesiątki lat i zapewniał stały wzrost gospodarczy. Także w parlamencie istniała zgoda co do niezbędnych aktów prawnych w tej materii.
Głównym źródłem finansowania systemu są składki, które zobligowali się płacić pracodawcy. Oparte są one na payroll i zwiększyły koszty pracy o 60-70% w początku lat 90-tych. Drugim ważnym źródłem finansowania jest wysoce progresywny system podatkowy. Progresywne opodatkowanie jest także najważniejszym środkiem skutecznej redystrybucji dochodów. Podatki sięgają 50-60% zarobków.
Budowanie i utrzymanie społeczeństwa opiekuńczego wymagało kilku dodatkowych środków. Przez lata bardzo silny i rozległy interwencjonizm państwowy była normalną praktyką i ważnym źródłem dochodów gospodarek narodowych w większości krajów skandynawskich. W krajach tych polityka kontroli i regulacji była zasadniczą częścią polityki ekonomicznej od lat 40-tych do 80-tych.
W Finlandii głównymi środkami "kierowania" gospodarką były: regulowanie kursów walut, transakcji, dewaluacje i rewaluacje, używane jako środki dostosowywania warunków handlu do potrzeb eksportu; regulacja importu/eksportu poprzez system licencji., ochrony dla fińskich towarów i przemysłu krajowego, regulowanie poziomu cen i siły nabywczej na rynku wewnętrznym, ochrona i subsydia dla rolnictwa; wysokie cła importowe na alkohol, tytoń, benzynę, samochody i inne towary luksusowe, regulujące także ilość wwożonych produktów.
Takie były główne działania i środki kierowania rozwojem gospodarczym kraju i zdobywania funduszy ze stałego wzrostu gospodarczego na stale rozwijający się system bezpieczeństwa socjalnego, rozszerzanie i ulepszanie systemu szkolnictwa, opieki zdrowotnej, opieki nad dziećmi i osobami starszymi, transportu i innych usług publicznych.
W latach 90-tych liberalizacja handlu, swobodny przepływ kapitału, siły roboczej, dóbr i usług zmieniły zasadniczo politykę gospodarczą i kierunek rozwoju Finlandii i innych krajów europejskich. Trendy te wytworzyły ogromną presję na zdemontowanie państwa opiekuńczego.
Inwestycje w opiekuńczość pobudzają gospodarkę
Stwierdziliśmy wyżej, że w systemie skandynawskim pieniądze krążą inaczej niż w pozostałych państwach europejskich. Możemy to zaobserwować wyraźnie na przykładzie Finlandii.
Publiczne usługi i instytucje socjalne stworzyły ogromny publiczny sektor pracy, który zatrudnia setki tysięcy ludzi w opiece, edukacji, usługach. Te miejsca pracy muszą być utrzymane, nawet gdy inne obszary pracy są automatyzowane. Im lepiej rozwinięty jest ten sektor, tym więcej miejsc pracy dostarcza.
Ludzie zatrudnieni w sektorze "socjalnym" zarabiają pieniądze i wydają je na gospodarstwo domowe, jedzenie, ubrania, usługi itp. W ten sposób pieniądze zainwestowane w instytucje socjalne krążą, tworzą nowe miejsca pracy, popyt i konsumpcję, a także podtrzymują dodatkowe miejsca pracy i dają dochód państwu poprzez podatki płacone przez te osoby.
Podczas spełniania swoich zadań, duże instytucje społeczne - takie jak szkoły, szpitale - także kreują popyt na dobra, które zużywają. Na przykład posiłki w szkole dla około 700 tysięcy uczniów szkół podstawowych i średnich oraz około 400 tysięcy studentów każdego dnia.
Istnieje także kilkusettysięczna grupa osób pracujących w administracji systemu socjalnego. Tak długo jak usługi socjalne są utrzymywane jako system państwowy, państwo może gwarantować ich dostępność i sprawne funkcjonowanie. Mogą się rozwijać zgodnie z potrzebami społecznymi, a ich dostępność i jakość są zapewnione.
W Finlandii system publiczny wytwarza usługi potrzebne całemu społeczeństwu, a w szczególności tym, których nie stać na kupienie ich na rynku. Cały sektor publiczny stanowi potężną sferę buforową w gospodarce, zarówno jako dostarczający miejsc pracy i usług, jak i jako kreator popytu.
W wyniku lat wytrwałej polityki i pracy na rzecz dobrobytu i równości, Finlandia stała się jednym z najzamożniejszych krajów na świecie z wysoką redystrybucją bogactwa. Długofalowy raport z 1997 roku wskazywał, że nierówności dochodu w ciągu ostatnich 25 lat zmniejszyły się nie tylko pomiędzy grupami społecznymi, lecz także pomiędzy regionami kraju. Poziom dochodów obywateli był mniej więcej taki sam, niezależnie od tego czy mieszkali w miastach czy na wsi.
Równość została zachowana nawet podczas recesji na początku tej dekady. "Recesja była bardzo trudnym testem dla państwa opiekuńczego, ale został on zdany pomyślnie. Uniknięto rozdźwięku między dochodami różnych grup społecznych dzięki odpowiedniemu systemowi podatkowemu i transferów, chociaż utworzyła się luka między zatrudnionymi a bezrobotnymi" - stwierdził profesor Heikki Loikkanen, który prowadził na ten temat badania (Helsingin Sanomat, 12.04. 1997).
Obecny trend w kierunku prywatyzacji zaburza ten proces. Dostępność usług będzie zależała od popytu, co spowoduje ich zanik w rzadziej zaludnionych rejonach, gdzie ludzie są biedniejsi, ale i bardziej potrzebujący. Nawet jakość usług prywatnych różni się w zależności od ceny; ci, którzy mogą zapłacić więcej, dostają lepszą usługę. Wszystkie te zmiany powodują rosnące nierówności pomiędzy ludźmi i regionami.
The backlash
Finlandia odpowiadała powyższemu obrazowi wysoko rozwiniętego państwa opiekuńczego do wczesnych lat 90-tych. Później sytuacja się zmieniła. W Europie rozpoczął się - pod auspicjami Unii Europejskiej - proces globalizacji gospodarki. Liberalizacja transakcji kapitałowych w końcu lat 80-tych spowodowała, ze firmy prywatne zyskały na znaczeniu, a Finlandia musiała coraz bardziej otwierać się na konkurencję międzynarodową.
Na początku 1995 roku Finlandia stała się członkiem Unii Europejskiej. Aby spełnić wymagania członkowskie, rząd wprowadził już wcześniej program "zaciskania pasa". Recesja i wymagania Europejskiej Unii Gospodarczej i Monetarnej (EEMU) posłużyły jako usprawiedliwienie żądań zdemontowania państwa opiekuńczego. Po liberalizacji przepływu kapitału i handlu presja procesu globalizacji dała się wyraźnie wyczuć w gospodarce.
Relacje związane z władzą uległy gwałtownej zmianie. Rządy państw i systemy parlamentarne straciły na znaczeniu, ponieważ władza została skupiona w strukturach UE, a także w korporacjach, które z natury nie są demokratyczne. Ta deregulacja dała pełną swobodę działania firmom - konkurencyjność i opłacalność stały się zasadami obowiązującymi nie tylko w biznesie, ale także w szpitalach, szkołach i uniwersytetach. Nowe zasady w gospodarce spowodowały także, iż wysoka stopa bezrobocia stała się zjawiskiem normalnym w fińskiej gospodarce.
W tej sytuacji także relacje władzy pomiędzy pracodawcami a związkami zawodowymi bardzo się zmieniły. Korporacje czerpią siłę z międzynarodowego kapitału i poszerzania pola swego działania, ale pracownicy wpadli w pułapkę bezrobocia. Konsensus między kapitałem a pracą rozpadł się.
Kobiety widzą taki rozwój sytuacji jako backlash wobec równości i demokratyzacji, ponieważ cięcia i oszczędności szczególnie uderzają w interesy kobiet, zarówno z powodu usług socjalnych, których potrzebują, jak i miejsc pracy, które mają w instytucjach publicznych. Polityka oszczędności wciąż trwa, chociaż gospodarka do niedawna cały czas wzrastała. Finlandia stała się za bogata na społeczeństwo opiekuńcze!
Przyszłość społeczeństwa opiekuńczego nie jest kwestią braku środków, lecz wprowadzenia zasad neoliberalnych i globalizacji w gospodarce. Stary konflikt między kapitałem a pracą - a tak naprawdę między pieniędzmi a ludźmi - odżył na nowo.
6. Budowanie społeczeństwa opiekuńczego - sposób na stanie się bogatym?
Dzisiaj dyskusja nad systemami opiekuńczymi - nad ich różnymi odmianami i zdolnością do przetrwania - często przebiega bez zrozumienia i odniesienia do historii zainteresowanych krajów. Można wyciągnąć upraszczający wniosek, że państwo opiekuńcze to luksus dla bogatych, a biedni nawet nie mogą o nim marzyć. Ale spojrzenie na historię Finlandii mówi nam coś innego.
W tej pracy zobaczyliśmy, że podczas ostatniego stulecia wielki postęp w codziennym życiu ludzi został osiągnięty poprzez pracę zaangażowanych kobiet na wielką skalę. Zobaczyliśmy też jak konstruktywna zależność pomiędzy kapitałem a pracą stworzyła warunki do stałego wzrostu gospodarczego i społecznie świadomej dystrybucji rosnącego bogactwa. Dało to także podstawy dla szerokiego poparcia społecznego dla prowadzonej przez rząd polityki.
|
|
